EXPERIMENT

James Tenney

Festival Dag in de Branding

Voor James Tenney stond componeren gelijk aan het bedrijven van wetenschap. Hij was een gedreven onderzoeker, die voortdurend het experiment opzocht. In de jaren zestig had hij een droombaan aan het Bell Lab in New York, waar hij fulltime in de weer kon gaan met computers die hij zowel nieuwe klanken als complete muziekstukken liet genereren. Tenney verrichtte daar belangrijk pionierswerk. En ook op het gebied van live-electronics begaf hij zich in de voorhoede. Daarnaast was hij actief als pianist. Met zijn soevereine vertolking van Charles Ives’ Concord Sonata, een van de meest veeleisende stukken uit het pianorepertoire, oogstte hij alom respect. Hij organiseerde spraakmakende concerten met zijn eigen ensemble Tone Roads en speelde mee in de eerste minimal-music-groepen van Steve Reich en Philip Glass. Tenney was een markante persoonlijkheid met een ruime geest. In 1964 bedreef hij de liefde met zijn toenmalige vriendin, de kunstenares Carolee Schneemann, in een zwijgende en zeer artistieke blue movie.
 
Kenners zijn het erover eens dat Changes: Sixty-Four Studies for Six Harps uit 1984 een mijlpaal in Tenney’s oeuvre is, niets minder dan een van de belangrijkste microtonale stukken uit de twintigste eeuw. Niet vaak komen zes harpisten samen om delen uit deze cyclus te spelen. De etudes stellen hoge eisen. Eerder vandaag speelde Scordatura microtonale werken van Harry Partch, waarin het octaaf is onderverdeeld in 43 tonen. James Tenney stelde zijn stofkam nog fijner af en haalde 72 tonen uit het octaaf.
 
Naar de achtergrondideeën bij deze 64 harpetudes hoeven we niet te gissen. Want Tenney wijdde aan zijn opus een uitvoerig artikel in het tijdschrift Perspectives on New Music. Voor niet ingewijden zijn grote delen van het artikel opgesteld in geheimtaal. Aan de hand van complexe formules legt Tenney uit hoe hij zijn computer heeft gevoed met de I Ching en kansberekeningen om de harpetudes tot stand te laten komen. Wie niet opziet tegen een duik in het diepe, kan het volledige artikel online nalezen.
 
In een interview vertelde Tenney dat het schrijven van Changes enorm motiverend voor hem was geweest, omdat hij een eigen stemming met een geheel nieuwe notatie kon creëren. De microtonaliteit komt tot stand doordat elke harp anders is gestemd: de eerste harp staat in de standaardstemming, de tweede harp een/zesde van een halve toon hoger enzovoorts. Elke etude is een verklanking van één van de 64 hexagrammen uit de I Ching. Ieder hexagram bestaat uit drie keer twee hele of onderbroken lijnen. Tenney vertaalde die hexagrammen naar klinkende muziek door de bovenste twee lijnen de dynamiek te laten bepalen, de middelste de dichtheid van de klanktextuur en de onderste de toonhoogte. Elke etude vloeit geleidelijk over in de volgende, zodat een tussengebied ontstaat waarin twee hexagrammen op elkaar inwerken. Een fascinerend luisteravontuur.
 
In 1982 schreef James Tenney met Harmonium no. 3 een bescheiden opmaat naar Changes. Ook in dit stuk van vijf minuten voor drie harpen zijn de instrumenten verschillend gestemd. De middelste harp staat in een normale stemming, de linker is 14 cent (ongeveer 1/7 van een octaaf) lager gestemd, de rechter 14 cent hoger. Omdat de twee alternatief gestemde harpen zich harmonieus voegen in de boventonen van de middelste harp, klinkt dit stuk vertrouwder dan Changes. De compositie bestaat uit gebroken akkoorden waarvan elke harpist telkens één noot speelt. Elke arpeggio klinkt dus over meerdere harpen. De arpeggio’s waaieren steeds breder uit, wat van de harpisten een bijna bovenmenselijk gevoel voor timing vraagt.
 
Ook het solostuk August Harp uit 1972 heeft een experimentele inslag. Daarin moet de harpist aan de hand van een toonladderfiguur van vier noten zo veel mogelijk combinaties van pedalen op de harp gebruiken. Het stuk eindigt als de harpist alle mogelijkheden heeft uitgeput.
 
Programma Dag in de Branding :
 
-"August Harp" (solo harp)
- "Harmonium Nr. 3" (voor 3 harpen)
- Changes 1-16: Studies for six harps.
 
Dirigent: Ezequiel Menalled, Harp:  Ernestine Stoop, Astrid Haring en hun leerlingen. Componist: James Tenney